Крок да свабоды, які робіць чалавек – крок болю, крок трагедыі...
Ён здзейсніў яго і не аднойчы. Нашага земляка няма сярод нас ужо 140 год, нават магіла яго ў Францыі, але яго крокі да свабоды беларусаў зроблены на гэтай зямлі. Імя яго малавядомае сярод людзей, нават сярод гісторыкаў...
140 год назад у Францыі на 73 годзе жыцця памёр пінчук, грамадска-палітычны дзеяч, вайсковец Кашыц Язэп.

Дзяцінства яго прайшло ў багатай шляхецкай сям’і. Бацькі паказалі Язэпу свет, розныя народы ён бачыў, багатыя і бедныя, бачыў рабоў і свабодных людзей. Праз пэўны час хлопец зразумеў, што нажаль яго народ ёсць не свабодны, а заняволяны. Бацька Язэпа заўважыў якія ў хлопца перакананні. Усіляк ён спрабаваў змяніць светапогляд свайго сына, але той стаяў на сваіх думках. У сям’і адбылася трагедыя. З-за не разумення зацікаўленасці свайго сына, бацька паспрабаваў фізічна даказаць яму, што ён не праў і добра жывецца беларускаму народу. Пасля гэтага Язэп пакінуў свой родны дом, свой Пінск і накіраваўся ў Вільню.
У 1811 годзе 16 гадовы Язэп паступіў на матэматычны факультэт Віленскага універсітэта. У 1812 годзе, калі войскі Напалеона занялі былыя землі Вялікага княства Літоўскага ён пакінуў вучобу і паступіў на службу ў спецыяльны полк Часовага урада ВкЛ, што стварыў Напалеон. Прыняў актыўны удзел у вайне 1812 года. Язэп Кашыц падтрымаў ідэю абнаўлення Вялікага княства Літоўскага, якую прапанаваў князь Адам Чартарыйскі, таму і пакінуў вучобу ва універсітэце і направіўся ў жаўнеры. Калі яго полк быў разбіты войскамі Расіі выехаў за мяжу. У эміграцыіі правёў тры гады. Восенню 1815 года пасяліўся ў Навагрудскім павеце. Займаўся гаспадаркай, вёў малы прыватны гандаль.
Язэп Кашыц вельмі спадабаўся мясцовай шляхце, бо быў разумны, смелы, праўдзівы і свабодалюбівы. Менавіта гэта паўплывала на тое, што ў 35 год (1830г.) яго абралі маршалкам шляхты.
У 1830 годзе народы былой Рэчы Паспалітай зноў падняліся на барацьбу за свабоду і незалежнасць ад Масквы. Наш зямляк прыняў актыўны удзел у гэтых падзеях. У 1831 годзе Язэпа Кашыца абіраюць кіраўніком узброеных партызанскіх атрадаў у Навагрудскім і Слонімскім павеце. У сваім маёнтку стварыў паўстанцкі атрад, у які ўваходзілі шляхта, моладзь, чыноўнікі. Да ліпеня 1831 года яго атрад налічваў звыш 1 тысячы чалавек. Пасля аб’яднання з корпусам Г. Дэмбінскага перайшоў на тэрыторыю Польшчы. Пасля падаўлення паўстання эмігрыраваў у Францыю.
У Францыі пазнаёміўся з Адамам Чартарыйскім (князь, кіраўнік Часовага ўрада ВкЛ) і з пісьменнікам Адамам Міцкевічам, яны сталі яго лепшымі сябрамі. За некалькі год да сваёй смерці Язэп Кашыц адышоў ад актыўнай палітычнай дзейнасці. Памёр у жніўні 1868 года ў Францыі на 73 годзе жыцця.

“Калі я аднойчы змоўкну...
Радзіме не здраджвайце!
Верце, трымайцеся і змагайцеся.
Толькі б назаўжды не развітацца...”

Вацлаў ПАСПАЛІТЫ